На вечную памяць

ольга бачыла, уяўляла гэта мільёны разоў: ён прыпаўзае да яе — на каленях, кажа…
Ён з дарагімі пада­рункамі прыязджае да дзяцей — на дзень народзінаў, на Новы год…
Ён з вялікім букетам белых руж прыходзіць да яе на працу…
Ён тэлефануе і моліць аб спатканні…
Ён на світанні (як жа часта яна не спала тады!) стукае ў акно…
Не, ён забірае дзяцей з садка (са школы) і, абвешаны імі (ну чым не аргумент!), прыходзіць дамоў — назаўсёды.
Ён, як нічога-ніякага, далучаецца да талакі — дапамагае ім садзіць бульбу (альбо капаць) ці сушыць сена…
Ён як снег на галаву з’яўляецца першага верасня… Альбо не, на выпускны да большага?.. На абарону дыплома…
Ён піша доўгія пакаянныя лісты, ён…
Пасля таго, як ён, муж, пакінуў яе і сышоў да іншай, маладой, гарадской, яна чакала, яна ўяўляла ну ўсё што заўгодна… Толькі не гэта: позна ўвечары да дзвярэй іх дома калабком прыкацілася паштальёнка, сказала:» Іванаўна, распішыся во… Тэлеграма табе» і падала лісток, дзе чорным па белым было выбіта: «Ваш муж (на нешта паведамлялася прозвішча, імя ды імя па бацьку) раптоўна памёр. Пахаванне…».
Як… памёр? Чаму… памёр? Ён жа зусім малады? Ён жа не бачыў дзяцей і ўнука?.. Якое пахаванне?! Калі?..
Як сведчыла тэлеграма, часу да яго зусім не заставалася — ноч ды даўгаватая раніца. Трэба было спяшацца… Сынам — адназначна (трыста вёрстаў язды), бо які б ён ні быў, але бацька. Што ж прыдумаць ёй? Не ехаць… Ну вядома ж, бо хто яна?
Ніхто, як быццам… Але ж была (яна дакладна ведае!), была найбліжэйшай, найраднейшай — першай законнай жонкай, маці ягоных дзяцей!
I ён ёй быў… Найраднейшым — першым і апошнім мужам, бацькам яе сыноў. I цяпер яна хацела і мела права адвітацца з ім, хоць зараз, хоць такім убачыць.
Пазваніла сынам, сказала, каб адпрасіліся з працы, каб падрыхтавалі машыну, каб прыкінулі, у колькі выехаць… Адчыніла сваю паўпустую шафу. Рукі самі дасталі адтуль чорную хустку, чорную сукенку і амаль тут жа павесілі назад: у чорным, падумала, будзе тая, другая жонка. Яна апране вось гэту — цёмна-вішнёвую, пад колер вачэй. Ён любіў яе колісь у цёмна-вішнёвым. Да таго ж у ім, як палічыла, будзе прасцей… згубіцца ў натоўпе, схавацца сярод людзей.
Так-так, за ноч ні на хвілю не звёўшы вачэй, яна ўсё прадумала: яны паедуць разам, утраіх, яны купяць там самыя прыгожыя вянкі, знойдуць патрэбную вуліцу. Потым хлопцы высадзяць яе непадалёк ад дома і да бацькі пойдуць адны. Яна ж далучыцца пазней — зойдзе ў хату, паглядзіць, як ён жыў, адвітаецца і сыдзе — «пажыве» ў яго горадзе, паходзіць ягонымі сцежкамі… А пасля вячэры — мабільнікі ва ўсіх — яны стэлефануюцца і паедуць дамоў.
Тэлефон, аднак, азваўся раней — лічы, адразу, як хлопцы зайшлі ў дом.
— Мам, тут трэба нешта рабіць… Трэба параіцца, — шаптаў у мабільнік малодшы, — ты можаш зайсці сюды, смела, народу шмат.
Гэта яна ўжо бачыла. Людзі (жанчыны — нябожчык кіраваў швейнай фабрычкай) стаялі, сядзелі ля дома на лавачках, цугам ішлі ў пад’езд. Ёй няцяжка было прымкнуць да чарговай купкі. Куды цяжэй потым па яго лесвіцы падняцца на яго паверх, пераступіць парог кватэры, а потым і пакоя, дзе спаў цяпер яе Росцік (што ўразіла, такі ж ссівелы, як і яна…), — спаў хораша, спаў салодка. I калі б не ў касцюме, калі б не ў кветках… Спаў — акурат як жывы!
Яна хацела сказаць гэта хлопцам, сынам (моўчкі… Яны б пачулі), узняла позірк і ледзь не самлела, бо ўбачыла… сама сябе: у вялікім пакоі, дзе стаяла труна, увесь кут займала шафа-купэ з высачэзнымі (да столі), шырачэзнымі люстэркамі. «Пакуль жывеш, пра смерць жа не думаеш, — як чытаючы думкі, зашаптаў нехта побач. — Зручная гэта шафа, халера на яе, але цяпер во што хочаш з ёю рабі: нічым не завесіш… Такая грамадзіна».
— Мам, мы ведаем — люстэркі можна зняць, — зашаптаў на вуха яе малодшы. — Трэба толькі спытаць гаспадыню, так?
Маці ледзь прыкметна кіўнула. I ўбачыла, як сыны ўдвух схіліліся над адзінокай фігурай у чорным, як загаварылі з ёй. Бачыла, як тая спешчанай маленькай ручкай з доўгімі пазногцямі абаперлася на край труны, вінавата паднялася і заківала галавой, як разам з хлопцамі, пацясніўшы людзей, падышла да шафы.
«3 кім яна? Хто гэта? — зашапталі вакол Вольгі жанчыны. — Сыны?! Ну, далібог!.. А падобны як!.. Але ж у іх не было дзяцей… Ад першага шлюбу? А ён што — быў жанаты?»
Тая, што магла адказаць ім, стаяла моўчкі і не зводзіла вачэй з кута, дзе цяпер далікатна гаспадарылі трое. Удава адчыніла набітую дабром шафу, выцягнула адтуль кіпу нейкіх цёмных тканін. Хлопцы пасунулі вянкі, з двух бакоў узяліся за адну створку дзвярэй-люстэрка (вынялі яе з палазкоў, паставілі побач, потым другую. Паліцы завесілі тканінамі. «Во… Зусім жа іншая рэч цяпер! Усё як у людзей! — загаварылі тыя ж жанкі. — Малайцы якія! Ну сыны ж… Няўжо не бачыш? А маці…»
Маці, нікім не прызнаная (яна правільна ўсё разлічыла: радня не ведала супрацоўнікаў, а тыя суседзяў…), стаяла непадалёк ад труны і не зводзіла вачэй з твару нябожчыка — некалі такога роднага, такога прыгожага. Ёй пакутліва хацелася нахіліцца да яго, пагладзіць па валасах, па плячы, хацелася падняць хустачку і паглядзець, дакрануцца да левай рукі, з якой калісь усё і пачалося.
Ён, Росцік, у іх мястэчка прыехаў пасля інстытута, па размеркаванні, пасяліўся ў адзінокай старой. Тая ці не ў трэці вечар папрасіла яго нарэзаць карове сечкі, а ён у тую «разальню» (у сячкарню — першы раз яе бачыў, ведама — гарадскі) усунуў пальцы і з акрываўленай рукой пабег, куды сказалі — да ФАПаўскай медсястрычкі дамоў.
Яна выклікала «хуткую» (абязболіла, перавязала…) і чамусьці паехала з ім у бальніцу. А вяртаючыся назад, ён сумна зазначыў: як дзіўна, маўляў, уладкаваны свет: дзве-тры гадзіны таму ён яшчэ думаў пра ўсё — сваю працу, вёску, кватэру, а цяпер — толькі пра адно: уласную больку.
Месяцы праз два, калі гэта болька, рука, ужо зажыве, у яго аб’явіцца новая (каханне ж нездарма называюць хваробай), і ён яшчэ раз скажа ёй, што вось зусім нядаўна думаў пра ўсё… А цяпер не існуе нічога — толькі яна.
I не толькі ён: як звар’яцеўшы, 24 гадзіны ў суткі Вольга думала пра яго…
Думала, пакуль не з’явіўся маленькі — іх сын. А праз год — другі.
Яна хацела і абавязкова нарадзіла б трэцяга ці дачушку, але…
На шостым годзе сямейнага жыцця ён зноўку «захварэў». I яна замест таго, каб выслухаць, каб пашкадаваць (дзяцей і яго), каб неяк перажыць з ім гэту навалу, усчыніла грандыёзны скандал і выгнала мужа з дому. Разлічвала, што ён — ну сабака ж?! — пад ганкам пажыве… Пакуль апамятаецца. А ён (з гонарам, бач…) не захацеў.
I пайшоў — галоўнае — туды, куды падштурхнулі: да той, другой.
Цяпер — у чорнай ажурнай хусцінцы, у чорнай маленькай сукенцы — яна нерухома сядзела побач. Да яе раз-пораз падыходзілі нейкія людзі — штось пыталі, выказвалі спачуванні. Яна прымала іх, ківала, але… не плакала. Як не плакаў… ніхто. «А жыў жа чалавек, жыў — добры (першая жонка ведала гэта!), разумны, старанны, майстравы! У іх мястэчку людзі памяталі яго — дагэтуль! I шкадавалі б. А тут…
Ад болю, ад роспачы ёй хацелася нема завыць — загаварыць, загаласіць, усё і ўсім расказаць пра яго. Але яна не магла, не мела права — ёй трэба было сыходзіць, трэба было пакідаць яго — аднаго — сярод гэтых незнаёмых і на здзіў спакойных людзей…
Яна яшчэ раз абвяла іх позіркам, сустрэлася вачыма з большым і трохі паспакайнела: дзеці — разумныя, дарослыя — заставаліся тут, з бацькам. Таму маці падступіла бліжэй да труны, патрымаўшыся за краёк, адвіталася, на ватных нагах спусцілася з лесвіцы. Але і на вуліцы паветра ёй не было: хацелася забіцца ў нейкі цёмны кут, у лес і адвесці душу — выплакаць, выкрычаць боль…
Паводдаль ад дома яе дагнаў тэлефонны званок:
— Мам, я тут папытаўся… Яны не хадзілі ў царкву — не будуць яго адпяваць. Сказалі, што ён не вернік, — па мабільным шаптаў малодшы. — Мам, мы ж яму не чужыя? Мы ж можам гэта паправіць… Ну, каб па-людску было…
Значыць, плакаць ёй ніяк не выходзіла — не было калі: узяла таксі, паехала ў царкву, замовіла службу, прывезла да нябожчыка бацюшку. I праз гадзіну з лесвічнай пляцоўкі суседняга дома ўбачыла, як труну з целам вынеслі з пад’езда, як ён, яе Росцік, у сваім апошнім «караблі» паплыў па «калідоры» з яркіх вянкоў і кветак, як следам за ім пайшла найбліжэйшая радня — сыны і жанчына ў чорным…
Вячэру — Вольга ведала — давалі ў кавярні непадалёк ад дома. Прысутнічаць там яна не збіралася (як і на могілках). Проста, нацягаўшыся па горадзе, стаміўшыся ўспамінаць і плакаць, праходзіла паўз вокны. I якраз тады, калі п’янаваты мужчынскі голас абвясціў:
— Мы, супрацоўнікі, суседзі, сваякі Расціслава Пятровіча, ведалі яго як выключнага чалавека. I сёння шмат сказалі… Але ж, як стала вядома, тут прысутнічаюць яго сыны — то хай яны ўстануць, хай ска…
Як абвараная (не трэба! не чапайце дзяцей! Што яны, пакінутыя, помняць? Што яны вам могуць сказаць?..), маці кінулася ў кавярню.
Дзверы яе былі замкнёныя.
Яна ліхаманкава тузанула за ручку — ніхто і не думаў ёй адчыняць.
Пабегла назад, да адчыненага акна, каб тое ж самае — не чапайце дзяцей! — пракрычаць… I ўбачыла, што ўжо спазнілася. Яе хлопчыкі стаялі перад людзьмі, яны гаварылі. Як амаль заўсёды, гаварылі ўдваіх:
— …Мы ўдзячныя бацьку за тое, што даў нам жыццё, — чаканіў большы.
— …I прыгожае прозвішча, — паддакваў малы.
— Што ён, хай нядоўга, але гадаваў нас…
— Катаў на матацыкле, купляў цацкі і два разы вазіў у цырк.
— Што ён заклаў падмурак і паставіў зруб нашага дома…
— А мы — пасадзілі сад…
— I ён там цяпер нічога не пазнаў бы!
— Што ж, так атрымалася, што ён не жыў з намі, але мы пастаянна адчувалі яго прысутнасць.
— …Калі шкодзілі, — сумна ўсміхаўся малы, — мама заўжды гаварыла, што бацьку за нас было б сорамна.
— Магчыма, таму мы добра вучыліся і змаглі атрымаць адукацыю. А яшчэ (за гэта мы таксама вельмі ўдзячныя бацьку) мы вельмі шмат працавалі.
— Мы вырошчвалі клубніцы, расаду, агуркі, памідоры, збіралі ў лесе грыбы і ягады, мы сядзелі потым ля шашы, на ўзбочыне, каб гэта прадаць і купіць усё, што нам трэба.
— Мы рана пайшлі на свой хлеб…
— Дзядзька з сёмага класа браў нас у будаўнічую брыгаду…
— Затое цяпер мы не баімся ніякай працы і ніякага беспрацоўя, ніякіх цяжкасцяў і ніякага крызісу. Мы ўдзячныя бацьку за тое, што ўсё можам і ўсё ўмеем, што цвёрда стаім на нагах.
— За тое, што ў цяжкія часы, калі нам катастрафічна не хапала грошай, ён дапамагаў нам.
— Мы заўсёды памяталі пра гэта і, калі падраслі, запрашалі яго на нашы святы — на выпускныя ў школе, на 18-годдзе, на абарону дыпломаў, на вяселле, на хрэсьбіны…
— Так-так, у нашага бацькі ўжо ёсць нявестка і адзін унук…
— Шкада, безумоўна, што ён ніколі не прыязджаў, што мы ні разу не ўбачыліся, не пагаварылі, але ён дасылаў падарункі. Значыць, ён помніў пра нас.
— А мы заўсёды помнілі яго. I будзем помніць. Бо ён…
— Бо ён…
За сталом павісла гнятлівая цішыня.
— Бо ён быў чалавекам, якога кахала мама, — выціснуў нарэшце малы…
— Жанчына, што з вамі? — нехта тармасіў Вольгу за плячо.

— Вам дрэнна?
— Не-не, мне добра, — праз слёзы адказала яна.
Больш у той кавярні не выступаў ніхто: хвілін праз пяць дзверы яе з шумам адчыніліся — людзі сталі выходзіць. Колькі ж іх было? Чалавек 100, 150?
Нарэшце — жанчына ў чорным… I сыны. Яны здалёк убачылі яе, падышлі.
— Трэба на месца паставіць люстэркі, — сказаў малодшы. — Мы заедзем да бацькі, дамоў…
— Калі ласка, — запрасіла і Вольгу жанчына ў чорным.
Учатырох (як дзіка — побач з удавой нікога — ні сваіх, ні чужых…) яны моўчкі селі ў машыну, моўчкі ўзышлі на знаёмы паверх. Хлопцы накіраваліся ў найбольшы пакой (два другія, куханька і калідор, былі зусім маленькімі) і ўзяліся за справу.
— Крыўдуеце на мяне? — спытала ў іх маці жанчына ў чорным.
— Цяпер — не, — шчыра адказала яна.
— Мам, мы ўжо ўсё зрабілі. Ідзі паглядзі, — паклікаў у залу малодшы.
— Малайцы, — пахваліла матуля.
— То едзем…
— Ужо?! — збялела ўдава. — Застаньцеся… Пабудзьце яшчэ. Пасядзім… Не? Трэба ехаць? А па кубачку кавы… Не? То, калі ласка, вазьміце, вазьміце што-небудзь… Бацькава… На памяць.
Хлопцы паглядзелі на маці. Яна моўчкі кіўнула.
Большы, павагаўшыся, з той шафы-купэ выцягнуў самую зачытаную, самую патрапаную кніжку, малы нахіліўся над скрынкай з інструментам, дастаў адтуль тоненькую крыжавую адвёртку.
— Вы… Вы таксама нешта вазьміце, — папрасіла Вольгу ўдава.
— Не… Я сваё ўжо ўзяла, — сумна ўсміхнулася маці.
З люстэрка на яе ўважліва глядзелі яе хлопчыкі — большы, як заўсёды, з кніжкай. I з адвёрткай — малы.


Валянціна Доўнар.